على اصغر شميم
322
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
بود و فراشان سرخپوش و دژخيمان و ميرغضبان و مأمورين شكنجه زير فرمان او بودند . * * * بهطورى كه از مطالعهى سازمان فوق الذكر برمىآيد ناصر الدين شاه علىرغم وجود وزارتخانهاى به نام وزارت ماليه ، گمرك يعنى مهمترين منبع درآمد ثابت ، دولت را ضميمه وزارت دربار اعظم نموده بود تا به هر كيفيت كه مايل بود ، در امور گمرك و خزانه دخل و تصرف كند . نكتهاى كه تذكر آن لازم بهنظر مىآيد ، اين است كه در تشكيلات وزارت دربار اعظم ، نوع مشاغل و مناصب و عناوين مربوط به آنها تقريبا همان است كه در دورهى حكومت صفويه معمول بوده و اصطلاحات تركى كه در اين سازمان به كار رفته ، همان اصطلاحاتى است كه از دورهى حكومت ايلخانيان مغول به صفويه منتقل و از پادشاهان صفوى به قاجار انتقال يافته است . II تشكيلات دولت مقدمه دولت با مفهوم وسيعى كه امروزه در رژيمهاى دموكراسى پارلمانى وجود دارد ، در دورهى حكومت قاجاريه وجود نداشت و اگر تشكيلاتى ، به نام « دولت » ، ادارهى امور كشور را در دست مىگرفت ، تنها براى حفظ ظاهر و در حقيقت در حكم سرپوشى بود كه براى حفظ ظاهر و در حقيقت در حكم سرپوشى بود كه بر روش سلطنت استبدادى مطلق پادشاهان قاجار گذاشته مىشد و تقليدى ناقص و نارسا از تشكيلات دول اروپاى مركزى مانند اتريش و آلمان بود . در زمان سلطنت فتحعلى شاه در حدود سال 1239 قمرى ابتدا وزارت دول خارجه تأسيس گرديد و پس از چندى سه وزارتخانه : داخله و ماليه و فوايد عامه بهوجود آمد و بدينترتيب اولين هيئت دولت با چهار وزير و يك صدراعظم در دورهى قاجاريه زمام امور را در دست گرفت . اما ، چنانكه پيشتر اشاره كرديم ، نه وزيران از خود اراده و اختيارى داشتند و نه مقام و موقعيت و تشكيلات وزارتخانهها ثابت و پابرجا بود . حاجى ميرزا آغاسى با نفوذ خارق العادهاى كه بر مزاج محمد شاه داشت ، فرمانرواى حقيقى كشور و صاحباختيار مطلق بود و وزيران مىبايستى بدون چون و چرا دستورهاى او را اجرا كنند . ميرزا تقى خان اميركبير ، با روش خاصى كه پيش گرفت ، تقريبا به كليهى امور كشور ، به